Kreta tijdens de Tweede Wereldoorlog

01

Een oorlog die in het landschap blijft

Een landingsbaan bij Maleme, de haven van Souda, de bergwegen naar Sfakia: voor een reiziger zijn het plekken op een route. In 1941 waren het verbindingen waarvan mensenlevens afhingen. De Slag om Kreta begrijpen begint daarom bij afstanden, hoogteverschillen en mogelijkheden om mensen en voorraden te verplaatsen. Het uitzicht van vandaag helpt daarbij, zolang we de huidige wegen en bebouwing niet terugprojecteren op het verleden.

Dit hoofdstuk heeft drie vensters: de militaire strijd in mei en juni 1941, het leven onder bezetting en de manier waarop mensen hun doden en hun ervaringen blijven herinneren. Een overwinning, nederlaag of heldendaad vertelt nooit het hele verhaal. Ook wie voedsel gaf, een gewonde verzorgde, een familielid verloor of jarenlang op een terugkeer wachtte, hoort bij deze geschiedenis.

Lees het militaire overzicht eerst als je de volgorde wilt begrijpen. Begin bij de herinneringsplaatsen als je een bezoek voorbereidt. De kijkvragen onderweg zijn redactionele suggesties: ze nodigen uit tot onderzoek en gesprek, zonder de ervaringen van bewoners voor hen in te vullen.

02

Van invasie naar herinnering

De Slag om Kreta en de bezetting zijn verschillende perioden. De gevechten van 1941 eindigden niet met vrede voor de eilandbewoners. En de Duitse terugtocht uit delen van Griekenland in 1944 betekende evenmin dat heel Kreta toen bevrijd was: de Duitse aanwezigheid in het westen eindigde pas in mei 1945.

Bron: NZ History · overzicht ↗

Bron: Volksbund · Maleme ↗

Bij de tijdlijn: Etz Hayyim · de Tanais.

03

Waarom juist Kreta?

Na de Duitse opmars op het Griekse vasteland in april 1941 werd Kreta een volgende strategische inzet. Het eiland bood havens en vliegvelden in de oostelijke Middellandse Zee. Wie die beheerste, kon verbindingen ondersteunen of bedreigen. Voor de Britten was Souda een belangrijke aanvoerhaven; voor de Duitse aanval waren bruikbare landingsbanen cruciaal om versterkingen aan te voeren.

De verdedigers vormden een gemengde strijdmacht van Griekse, Britse, Australische en Nieuw-Zeelandse eenheden. Veel militairen waren uit het vasteland geëvacueerd en hadden zwaar materieel moeten achterlaten. Gebrek aan middelen beperkte de verdediging. Inlichtingen over Duitse plannen maakten die problemen niet ongedaan: weten dat een aanval komt, is iets anders dan op elke plaats voldoende mensen, verbindingen en wapens hebben.

Kijk bij een kaart niet alleen naar de afstand tussen de vliegvelden. Vraag ook hoeveel tijd het kost om een eenheid te verplaatsen, wie de lucht beheerst en welke haven bereikbaar blijft. Daarmee wordt begrijpelijk waarom een plaatselijke doorbraak gevolgen kon hebben voor het hele eiland.

Bron: NZ History · strategische achtergrond ↗

04

De luchtlandingen en het kantelpunt bij Maleme

Op 20 mei 1941 begon de Duitse invasie met bombardementen, zweefvliegtuigen en parachutisten. In het westen lagen Maleme en de omgeving van Chania onder vuur; later die dag volgden landingen bij Rethymno en Heraklion. De aanvallers leden zware verliezen en hadden aan het einde van de eerste dag hun doelen nog niet overal bereikt.

Bij Maleme werden het vliegveld, de Tavronitis en de hoger gelegen stellingen doorslaggevend. Het verlies van de geallieerde greep op dit gebied gaf de Duitsers de mogelijkheid versterkingen in te vliegen. De strijd laat zich niet eerlijk samenvatten als één verkeerde beslissing van één persoon. Onvolledige informatie, verbroken verbindingen, uitputting en plaatselijke gevechten beïnvloedden elkaar.

Rethymno en Heraklion waren ondertussen eigen slagvelden. Het verloop daar hoeft niet hetzelfde te zijn als bij Maleme om toch deel te zijn van dezelfde nederlaag. Een kaart met vier aanvalsgebieden voorkomt dat de geschiedenis van heel Kreta wordt gereduceerd tot het westelijke vliegveld.

Bron: NZ History · de eerste drie dagen ↗

Galatas: een herovering die de situatie niet redde

Na de druk op Maleme verschoof de strijd naar de omgeving van Galatas. Op 25 mei namen Duitse troepen het dorp in. Een Nieuw-Zeelandse tegenaanval wist het die avond te heroveren, maar de verdedigers konden de positie niet blijvend vasthouden. Gebrek aan middelen en de noodzaak een samenhangende linie te behouden dwongen tot verdere terugtocht. Een plaatselijk succes veranderde daarmee de uitkomst van de veldtocht niet.

Bron: NZ History · gevechten rond Galatas ↗

05

Over het eiland naar een onzekere uitweg

Toen de Duitse positie sterker werd, veranderde het doel van de geallieerde strijd. Niet alleen standhouden, maar ook terugtrekken en evacueren werd noodzakelijk. De bergen, die op een vakantiekaart aantrekkelijk lijken, maakten het verplaatsen van uitgeputte mensen moeilijk. Een kustplaats was pas een uitweg wanneer er op tijd een schip kon komen.

Sfakia aan de zuidkust werd een belangrijk verzamelpunt. Voor wie de kust haalde, was inscheping niet gegarandeerd. De beschikbare schepen, tijd en bescherming schoten tekort om iedereen weg te krijgen. Het verhaal van een geslaagde evacuatie en dat van achterblijvers kunnen dus over dezelfde dagen gaan.

Een nuttige manier om dit landschap te lezen is de route in gedachten om te keren: van een stille zuidkustbaai naar de hoge doorgangen daarachter. Dat maakt de fysieke opgave voorstelbaar, zonder te doen alsof een wandeling van nu dezelfde ervaring biedt als een terugtocht onder oorlogsomstandigheden.

Bron: NZ History · de laatste evacuaties ↗

06

Achterblijvers, krijgsgevangenen en helpers

Op 1 juni 1941 capituleerden de achtergebleven geallieerde troepen bij Sfakia. Voor velen volgden gevangenschap en transport naar het vasteland. De omstandigheden in het doorgangskamp bij Galatas waren slecht, met tekort aan eten, medische voorzieningen en hygiëne. Anderen ontkwamen aan gevangenneming of ontsnapten later.

Voor onderduikers waren lokale contacten van levensbelang. Een maaltijd, kleding of een slaapplaats kon deel worden van een ontsnappingsnetwerk. Voor de helper was dat geen vrijblijvend gebaar. Hulp kon gevaar brengen voor het huishouden en de omgeving. De nadruk op ontsnapte militairen mag daarom niet verhullen wie het risico van hun verblijf droeg.

Bij aantallen slachtoffers en gevangenen moet je steeds de categorie lezen: gaat het om één leger, alle strijdkrachten, burgerdoden of een latere bezettingsperiode? Getallen met verschillende definities kun je niet zomaar optellen. Daarom geeft dit hoofdstuk geen schijnbaar exact totaal dat al die ervaringen in één cijfer samenperst.

Bron: NZ History · capitulatie en krijgsgevangenschap ↗

07

Bezetting en verzet: het huishouden als netwerk

De bezetting was meer dan de aanwezigheid van soldaten. Ze bepaalde ook wie vrij kon reizen, wie moest onderduiken en welke risico’s aan een ontmoeting verbonden waren. In getuigenissen en verzetsverhalen zie je hoe belangrijk plaatselijke kennis werd: een familieband, een herkenbare boodschapper of een veilige plek kon het verschil maken.

Verzet bestond niet uitsluitend uit gewapende acties. Informatie doorgeven, iemand verbergen en voedsel beschikbaar maken waren eveneens schakels in een netwerk. Daarbij horen vragen die in spectaculaire verhalen gemakkelijk verdwijnen: wie kookte, wie bracht het bericht, wie bleef thuis toen anderen de bergen in gingen? Bij het lezen van een museumtekst kun je nagaan welke van die mensen bij naam worden genoemd.

Een bekend voorbeeld van een gezamenlijke Britse en Kretenzische operatie is de ontvoering van generaal Heinrich Kreipe op 26 april 1944. Patrick Leigh Fermor en William Stanley Moss speelden daarin een rol, naast Kretenzische deelnemers. Het War Museum beschrijft de operatie als een route met verschillende schakels. Lees die als één episode binnen een veel groter verhaal, niet als samenvatting van de hele bezetting.

Bron: Grieks War Museum · de ontvoering van Kreipe ↗

Bron: NZ History · helpers en ontsnappingen ↗

08

Geweld tegen burgers en verwoeste dorpen

De Duitse bezetter voerde executies en vernietigingsacties tegen de burgerbevolking uit. Het woord ‘vergelding’ komt veel voor in historische bronnen. Het beschrijft de door daders gebruikte redenering en vormt geen rechtvaardiging voor het doden van burgers. Ook bij een korte herdenkingstekst is dat onderscheid wezenlijk.

In Kondomari werden op 2 juni 1941 mannen uit het dorp door Duitse parachutisten geëxecuteerd. De Griekse publieke omroep ERT ontsluit hierover getuigenissen en archiefmateriaal. De bekende foto’s van de executie vragen om zorgvuldige toelichting: wie maakte ze, met welke opdracht, en hoe zijn de afgebeelde mensen later geïdentificeerd? Een foto kan bewijs zijn en tegelijk vanuit het perspectief van de bezetter zijn gemaakt.

In september 1943 werden dorpen in de omgeving van Viannos en Ierapetra getroffen door massale executies en verwoesting. Het War Museum plaatst de hoofdgebeurtenissen op 14–16 september. Het monument en museum bij Amiras verbinden de grote geschiedenis met namen en lokale gemeenschappen. Ook Kandanos en andere getroffen dorpen horen bij het herinneringslandschap van Kreta; hun afzonderlijke geschiedenissen verdienen aandacht ter plaatse.

Vraag bij een dorpsmonument niet alleen hoeveel mensen omkwamen. Lees ook welke gezinnen, beroepen en leeftijden worden genoemd. Het verlies van een bewoner werkte door in zorg, werk en de mogelijkheden om opnieuw een huishouden op te bouwen. Een herbouwd dorp maakt die breuk niet ongedaan.

Bron: ERT Archief · Kondomari ↗

Bron: Grieks War Museum · Viannos ↗

Bron: Regio Kreta · historisch landschap Kandanos ↗

09

De Joodse gemeenschap en de Tanais

De Joodse geschiedenis van Kreta is geen voetnoot bij de militaire strijd. De gemeenschap had een lange eigen geschiedenis, met Chania als belangrijk centrum. De herinnering aan vervolging moet daarom ook ruimte laten voor het leven dat eraan voorafging: gebed, werk, buren en families.

In 1944 werden Joodse Kretenzers door de Duitse bezetter gevangengenomen en voor deportatie weggevoerd. Ze bevonden zich met Griekse christelijke gevangenen en Italiaanse krijgsgevangenen op de Tanais. Het schip vertrok uit Heraklion en werd in de vroege ochtend van 9 juni 1944 door de Britse onderzeeboot HMS Vivid getorpedeerd. Volgens het historische overzicht van de Etz Hayyim-synagoge was het niet als gevangenentransport gemarkeerd.

Twee feiten moeten naast elkaar blijven staan: de torpedering bracht het schip tot zinken; de nazistische vervolging en deportatie hadden de Joodse gevangenen aan boord gebracht. Bij Etz Hayyim in Chania kun je dit verhaal verbinden met een concrete plek van Joods leven en herinnering. De website van de synagoge is daarvoor een belangrijk vertrekpunt.

Bron: Etz Hayyim · geschiedenis van de Joden op Kreta ↗

10

Vijf vensters op herinnering

Kies liever één plek waar je tijd neemt dan een lange reeks monumenten tussen andere uitstapjes. Begraafplaatsen, dorpsmonumenten en een synagoge vertellen verschillende soorten geschiedenis. Hun verschillen maken een bezoek juist leerzaam. Controleer praktische toegang bij de beheerder; hieronder staan geen vaste openingstijden.

Bron: CWGC · officiële bezoekersinformatie Souda Bay ↗

Bron: Volksbund · begraafplaats en tentoonstelling Maleme ↗

11

Na de oorlog: terugkeer is geen afsluiting

Herdenken begon niet pas toen het laatste ooggetuigenverhaal werd opgeschreven. In september 1945 keerden Nieuw-Zeelandse militairen terug voor een herdenking op Kreta. Latere bezoeken verbonden veteranen en families opnieuw met bewoners die ze tijdens de oorlog hadden ontmoet. Het jaarlijkse herdenken is daardoor ook een geschiedenis van ontmoetingen na 1941.

Een monument weerspiegelt zowel de gebeurtenis als de tijd waarin het werd opgericht. Vraag wie de tekst koos, welke namen erop staan en welke ervaringen elders worden verteld. Verschillende perspectieven naast elkaar leggen betekent niet dat alle verantwoordelijkheden gelijk zijn. Het helpt juist om preciezer te benoemen wie handelde, wie werd getroffen en wie later het verhaal vormgaf.

Bron: NZ History · de geschiedenis van het herdenken ↗

12

Zo lees je een oorlogsbron

Begin bij vier gegevens: maker, datum, doel en publiek. Een bevel, brief, foto en herinnering van tientallen jaren later beantwoorden verschillende vragen. Een dagboek kan dicht op de ervaring zitten en toch weinig weten van gebeurtenissen in het naburige dorp. Een later interview kan samenhang bieden, terwijl herinneringen intussen zijn beïnvloed door gesprekken en publieke verhalen.

Schrijf bij een museumbezoek één vaststaand gegeven op, één interpretatie en één vraag. Bijvoorbeeld: de naam op een grafsteen is een gegeven; een verklaring waarom een commandant handelde is een interpretatie; de ervaring van de familie kan een open vraag blijven. Zo wordt geschiedenis onderzoeken een aandachtige bezigheid, zonder dat je ieder detail onmiddellijk hoeft te kunnen oplossen.

Fotografeer bezoekers en nabestaanden alleen met toestemming. Gebruik namen zorgvuldig en neem geen voorwerpen mee als souvenir. Wie een familiegeschiedenis wil delen, bepaalt zelf wat openbaar wordt. Deze omgangsvormen maken ruimte voor mensen voor wie de plek veel meer is dan een hoofdstuk in een reisgids.